Zəfər dövründə Azərbaycan Prokurorluğu: qanunçuluğun, ədalətin və dövlətçilik prinsiplərinin keşiyində
1 oktyabr – Azərbaycan Respublikası Prokurorluğu işçilərinin peşə bayramı günüdür. Bu əlamətdar tarix Azərbaycan dövlətçiliyinin mühüm institutlarından biri olan prokurorluq orqanlarının çoxəsrlik dövlətçilik ənənələri fonunda müasir inkişaf yolunu, hüquq və azadlıqların müdafiəsi, qanunçuluğun təmin edilməsi və cinayətkarlığa qarşı mübarizə sahəsində həyata keçirilən fəaliyyəti bir daha diqqətə çatdırmaq üçün mühüm fürsətdir.
Azərbaycan Respublikasının Prokurorluğu müasir müstəqil dövlətçilik sistemində qanunun aliliyinin təmin edilməsində, cinayətlərin araşdırılmasında, dövlət və ictimai maraqların qorunmasında mühüm rol oynayan hüquq-mühafizə institutlarından biridir. Xüsusilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası ilə nəticələnən tarixi proseslər prokurorluq orqanlarının qarşısında yeni və olduqca məsuliyyətli vəzifələr meydana çıxarmışdır.
Vətən müharibəsi və sonrakı Zəfər dövrü Azərbaycan Prokurorluğunun fəaliyyətində xüsusi mərhələ kimi xarakterizə olunur. Bu mərhələdə prokurorluq əməkdaşlarının fəaliyyəti yalnız ənənəvi hüquq-mühafizə və istintaq funksiyaları ilə məhdudlaşmamış, müharibə zamanı törədilmiş cinayətlərin sənədləşdirilməsi, sübutların toplanması, zərərçəkmiş şəxslərin hüquqlarının müdafiəsi, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə törədilmiş qanunsuz əməllərin araşdırılması və tarixi ədalətin hüquqi müstəvidə bərpası istiqamətlərini də əhatə etmişdir.
Prokurorluğun dövlətçilik tarixində yeri
Azərbaycan Prokurorluğunun tarixində 1 oktyabr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Milli prokurorluq orqanlarının yaradılmasının ildönümü hər il peşə bayramı kimi qeyd edilir. 2025-ci ildə Azərbaycan Prokurorluğunun yaradılmasının 107-ci ildönümü qeyd olunmuş və hazırda isə 108-ci ildönümünü qeyd edirik.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə formalaşmağa başlayan milli prokurorluq institutu sonrakı tarixi mərhələlərdə müxtəlif inkişaf mərhələlərindən keçmişdir. Müstəqilliyin bərpasından sonra isə prokurorluq Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi prosesində öz funksiyalarını yeni ictimai-siyasi və hüquqi reallıqlara uyğun şəkildə həyata keçirmişdir.
Müasir Azərbaycan Prokurorluğunun fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini qanunların icrasına nəzarət, cinayət təqibinin həyata keçirilməsi, ibtidai istintaqın aparılması, dövlət ittihamının müdafiəsi və qanunla müəyyən edilmiş digər səlahiyyətlərin icrası təşkil edir.
Bu fəaliyyətin əsas məqsədlərindən biri hüquqi dövlət prinsiplərinin möhkəmləndirilməsi, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının qorunması və cəmiyyətdə qanunçuluğun təmin edilməsidir.
Vətən müharibəsi: hüquqi müstəvidə yeni vəzifələr
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi Azərbaycanın ictimai-siyasi və hüquqi həyatında mühüm mərhələ oldu. Hərbi əməliyyatlarla yanaşı, həmin dövr ciddi hüquqi və istintaq fəaliyyətinin həyata keçirilməsini də zəruri etdi.
Müharibə zamanı yaşayış məntəqələrinin və mülki əhalinin atəşə tutulması, insanların həyat və sağlamlığına qəsd edilməsi, mülki infrastruktura ziyan vurulması və digər əməllərlə bağlı cinayət işləri başlanmış, hadisələrin hüquqi qiymətləndirilməsi istiqamətində araşdırmalar aparılmışdır.
Baş Prokurorluğun məlumatına görə, 2020-ci il Vətən müharibəsi zamanı erməni silahlı birləşmələrinin beynəlxalq humanitar hüququ pozaraq dinc əhalini atəşə tutması, terrorizm və digər cinayət faktları üzrə cinayət işləri başlanmış, döyüş əməliyyatları şəraitində hadisə yerlərinin müayinəsi və maddi sübutların götürülməsi kimi istintaq hərəkətləri həyata keçirilmişdir.
Bu fəaliyyətin mühüm xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarət idi ki, istintaq tədbirləri müharibənin davam etdiyi son dərəcə mürəkkəb şəraitdə aparılırdı. Hadisələrin operativ şəkildə sənədləşdirilməsi sonrakı hüquqi proseslər üçün mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Beləliklə, prokurorluq əməkdaşlarının fəaliyyəti hərbi əməliyyatların hüquqi nəticələrinin müəyyənləşdirilməsi və cinayət xarakterli əməllərin sübut bazasının formalaşdırılması baxımından mühüm istiqamətlərdən birini təşkil etmişdir.
Müharibə cinayətlərinin sənədləşdirilməsi və hüquqi qiymətləndirilməsi
Müharibələr yalnız cəbhədə baş verən döyüşlərlə xarakterizə olunmur. Müasir beynəlxalq hüquq münaqişələr zamanı mülki əhalinin, yaralıların, əsirlərin və digər qorunan şəxslərin hüquqlarının müdafiəsinə xüsusi tələblər müəyyən edir.
Bu baxımdan Vətən müharibəsi dövründə baş vermiş hadisələrin sənədləşdirilməsi Azərbaycan hüquq-mühafizə orqanlarının qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri olmuşdur.
Baş Prokurorluğun rəsmi məlumatlarında bildirilir ki, Vətən müharibəsinin başladığı gündən Ermənistan hərbi-siyasi rəhbərliyinin və hərbçilərinin törətdiyi cinayətlərlə bağlı faktlar prokurorluq orqanları tərəfindən rəsmiləşdirilmiş, ümumilikdə 76 cinayət işi başlanmışdır. Həmin işlərdən 39-u mülki əhaliyə qarşı törədilmiş cinayətlərlə bağlı olmuş, 24 Ermənistan vətəndaşı beynəlxalq axtarışa verilmişdir.
Bu rəqəmlər prokurorluğun müharibə dövründə həyata keçirdiyi istintaq fəaliyyətinin miqyasını göstərən rəsmi məlumatlardan biridir.
Cinayətlərin sənədləşdirilməsi yalnız həmin hadisələrə daxili qanunvericilik çərçivəsində hüquqi qiymət verilməsi baxımından deyil, beynəlxalq hüquqi mexanizmlərdən istifadə imkanları baxımından da əhəmiyyətlidir.
Gəncə, Bərdə və digər yaşayış məntəqələrinə hücumların araşdırılması
Vətən müharibəsi zamanı Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarının raket və artilleriya atəşinə tutulması nəticəsində mülki şəxslər həlak olmuş və yaralanmış, yaşayış və sosial obyektlərə ziyan dəymişdir.
Bu hadisələr üzrə prokurorluq orqanları tərəfindən cinayət işləri başlanmış, hadisə yerlərinə baxış keçirilmiş, müxtəlif ekspertizalar təyin edilmiş və sübutlar toplanmışdır.
Baş Prokurorluğun sonrakı istintaq materiallarında Gəncə şəhərinin mülki əhalinin yaşadığı ərazilərinin 2020-ci il oktyabrın 17-də ballistik raketlərlə vurulması ilə bağlı cinayət əməllərinə dair məlumatlar da öz əksini tapmışdır.
Bu cür araşdırmaların əsas məqsədlərindən biri hadisələrin konkret şəraitini, istifadə edilmiş silah və vasitələri, zərərçəkənlərin dairəsini və məsuliyyət məsələlərini müəyyənləşdirmək olmuşdur.
Zəfərdən sonra hüquqi müstəvidə yeni mərhələ
2020-ci ilin noyabrında Vətən müharibəsinin başa çatması Azərbaycanın hüquq-mühafizə orqanları, o cümlədən prokurorluq qarşısında yeni vəzifələr yaratdı.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə uzun illər ərzində törədilmiş cinayətlərin, dağıntıların, qanunsuz fəaliyyətlərin və digər hüquqazidd əməllərin araşdırılması Zəfərdən sonrakı dövrün mühüm hüquqi istiqamətlərindən birinə çevrildi.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə tarix və mədəniyyət abidələrinin dağıdılması, dini və mədəni irs nümunələrinə ziyan vurulması, yaşayış məntəqələrinin və digər obyektlərin talan edilməsi ilə bağlı faktların sənədləşdirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıdı.
Baş Prokurorluğun məlumatına əsasən, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə erməni vandalizmi nəticəsində dağıdılmış tarixi, dini-mədəni abidələrə və digər əmlaka dəymiş ziyanın, eləcə də atəşkəs dövründə əldən çıxmış faydanın müəyyənləşdirilməsi istiqamətində aidiyyəti dövlət qurumları ilə birgə tədbirlər həyata keçirilib.
Bu proses Azərbaycanın işğal altında olmuş ərazilərində baş vermiş hadisələrin yalnız siyasi və tarixi deyil, həm də hüquqi baxımdan araşdırılmasının vacibliyini göstərir.
Böyük istintaq işi və toplanmış sübutlar
Zəfərdən sonrakı dövrdə Azərbaycan Prokurorluğunun fəaliyyətində daha genişmiqyaslı istintaq araşdırmaları da həyata keçirilmişdir.
Baş Prokurorluğun 2024-cü ilin dekabrında yaydığı məlumata görə, Ermənistan və onun silahlı qüvvələri, eləcə də qanunsuz silahlı birləşmələr tərəfindən Azərbaycan Respublikasına qarşı törədilmiş təcavüz, işğal, soyqırım, sülh və insanlıq əleyhinə cinayətlər, müharibə cinayətləri, terrorçuluq və digər əməllərlə bağlı aparılmış istintaq çərçivəsində 1389 cinayət işi bir icraatda birləşdirilmişdir. İstintaq Baş Prokurorluğun rəhbərliyi ilə müxtəlif hüquq-mühafizə və dövlət qurumlarının əməkdaşlarından ibarət qrup tərəfindən aparılmışdır. Rəsmi məlumata əsasən, toplanmış sübutlar əsasında 2548 epizod üzrə 15 nəfər barəsində ittihamlar irəli sürülüb.
Bu fakt Zəfərdən sonrakı dövrdə prokurorluğun qarşısında duran istintaq vəzifələrinin miqyasını göstərir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, belə mürəkkəb və çoxepizodlu işlərin araşdırılması uzun müddət ərzində toplanmış materialların sistemləşdirilməsini, çoxsaylı sübutların hüquqi baxımdan qiymətləndirilməsini və müxtəlif dövlət qurumları arasında koordinasiyanı tələb edir.
Qanunçuluq prinsipi və hüquqi dövlət
Prokurorluğun fəaliyyətinin mahiyyətində qanunçuluq prinsipi dayanır. Müharibə şəraitində və ya müharibədən sonrakı dövrdə belə, hüquqi prosedurların gözlənilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycan Prokurorluğunun rəsmi məlumatlarında müharibə cinayətlərinin araşdırılması zamanı təqsirləndirilən şəxslərin müdafiə hüququnun, vəkillə təmin olunmasının, bildiyi dildən istifadə etmək və digər prosessual hüquqlarının təmin edildiyi qeyd olunur.
Bu yanaşma hüquqi dövlətin əsas prinsiplərindən biri olan ədalətli və qanuni prosesin təmin edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Cinayət təqibinin əsas məqsədi yalnız şəxsin məsuliyyətə cəlb olunması deyil, həm də cinayətin bütün hallarının obyektiv, hərtərəfli və tam araşdırılmasıdır. Bu baxımdan prokurorluğun fəaliyyəti həm dövlət maraqlarının, həm də insan hüquqlarının müdafiəsi ilə birbaşa əlaqəlidir.
Prokurorluq əməkdaşlarının Vətən müharibəsində iştirakı
Vətən müharibəsi Azərbaycan cəmiyyətinin bütün təbəqələri kimi prokurorluq əməkdaşlarının da həyatında xüsusi iz qoymuşdur.
Prokurorluq sisteminin əməkdaşları müharibə dövründə xidməti vəzifələrini yerinə yetirməklə yanaşı, cəbhə bölgələrində və döyüş əməliyyatları ilə əlaqədar ərazilərdə istintaq tədbirlərinin həyata keçirilməsində iştirak etmişlər.
2026-cı ilin sentyabrında Baş Prokurorluqda keçirilmiş görüşdə Vətən müharibəsində iştirak etmiş prokurorluq əməkdaşları, prokurorluq sistemində çalışmış veteranlar və I və II Qarabağ müharibələrində şəhid olmuş prokurorluq əməkdaşlarının ailə üzvləri ilə görüş keçirilməsi də bu tarixi xidmətin xatırlanmasına nümunədir.
Bu fakt prokurorluq əməkdaşlarının Vətən qarşısındakı xidmətinin yalnız peşə fəaliyyətindən ibarət olmadığını, onların ölkənin ərazi bütövlüyü və dövlət təhlükəsizliyi ilə bağlı tarixi proseslərdə də iştirak etdiyini göstərir.
Zəfər dövründə prokurorluğun qarşısında duran yeni çağırışlar
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə ölkənin hüquq-mühafizə sisteminin qarşısında yeni istiqamətlər də meydana çıxmışdır.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı quruculuq və bərpa işlərinin aparıldığı bir şəraitdə qanunçuluğun təmin edilməsi, cinayətlərin qarşısının alınması, dövlət vəsaitlərinin və investisiyaların qorunması, vətəndaşların hüquqlarının təmin edilməsi, eləcə də mina təhlükəsi ilə bağlı baş verən hadisələrin hüquqi baxımdan araşdırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Bu mərhələdə prokurorluğun fəaliyyətinin yalnız keçmiş cinayətlərin araşdırılması ilə məhdudlaşmadığını, azad edilmiş ərazilərdə yeni hüquqi münasibətlərin və təhlükəsiz ictimai mühitin formalaşmasına xidmət etdiyini qeyd etmək olar.
Eyni zamanda, müasir dövrdə rəqəmsallaşma, kibercinayətkarlıq, korrupsiya, transmilli cinayətkarlıq və digər yeni çağırışlar prokurorluq sisteminin fəaliyyətinin daim təkmilləşdirilməsini zəruri edir.
Ədalət yaddaşı və gələcək nəsillər
Zəfər yalnız hərbi qələbə kimi deyil, həm də tarixi yaddaşın və hüquqi ədalətin bərpası prosesi kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İllər ərzində baş vermiş hadisələrin hüquqi sənədlərlə təsdiqlənməsi, cinayətlərin araşdırılması, zərərçəkmiş şəxslərin hüquqlarının müdafiəsi və təqsirli şəxslərin qanun çərçivəsində məsuliyyətə cəlb olunması gələcək nəsillərin həmin hadisələri daha dolğun və obyektiv şəkildə öyrənməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Bu baxımdan prokurorluğun istintaq fəaliyyəti müəyyən mənada tarixi sənədləşdirmə funksiyası da daşıyır. Toplanan sübutlar, ekspertiza rəyləri, şahid ifadələri və digər prosessual materiallar gələcəkdə həmin hadisələrin hüquqi və tarixi qiymətləndirilməsində mühüm mənbə rolunu oynaya bilər.
Prokurorluq Günü – məsuliyyət və peşəkarlıq rəmzi
1 oktyabr yalnız prokurorluq əməkdaşlarının peşə bayramı deyil. Bu tarix həm də dövlətin qanunçuluğa, ədalətə və hüquqi dövlət prinsiplərinə sadiqliyinin ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Zəfər dövründə Azərbaycan Prokurorluğunun fəaliyyəti göstərir ki, müharibənin başa çatması hüquqi mübarizənin də başa çatması demək deyil. Əksinə, hərbi qələbədən sonra cinayətlərin araşdırılması, sübutların toplanması, hüquqi qiymətləndirmənin aparılması və qanunun tələblərinə uyğun qərarların qəbul edilməsi yeni mərhələ təşkil edir.
Azərbaycan Prokurorluğunun qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri bundan sonra da qanunun aliliyini təmin etmək, insan və vətəndaş hüquqlarının müdafiəsinə xidmət etmək, cinayətkarlıqla mübarizəni müasir tələblər əsasında davam etdirmək və dövlətin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsinə töhfə verməkdir.
Vətən müharibəsi və Zəfər dövrü bu baxımdan Azərbaycan Prokurorluğunun tarixində xüsusi səhifə təşkil edir. Bu dövrün hüquqi salnaməsi həm şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, həm zərərçəkmiş insanların hüquqlarının müdafiəsi, həm də baş vermiş hadisələrin qanun müstəvisində qiymətləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Prokurorluq Günü münasibətilə bütün prokurorluq əməkdaşlarını, veteranları və bu sistemdə uzun illər şərəflə xidmət etmiş şəxsləri təbrik etmək, onların məsuliyyətli və şərəfli fəaliyyətində uğurlar arzulamaq yerinə düşər.
Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəmləndirilməsi, qanunun aliliyinin təmin olunması və ədalət prinsipinin qorunması kimi ali məqsədlər bundan sonra da prokurorluq əməkdaşlarının fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalmalıdır.
Neftçala rayon prokuroru
baş ədliyyə müşaviri
Zeynal Zeynalov
